Sadownictwo

Założenie sadu jest kosztowne i wymaga poczynienia większych zmian w gospodarstwie niż wprowadzenie innych roślin, a popełnione błędy często ujawniają się dopiero po kilku- latach. Warto więc uprzednio bardzo wnikliwie rozważyć wszystko, co przemawia za założeniem sadu, i wszystko, co może przed tym powstrzymywać. Sytuacja w produkcji owoców w Polsce. Sady zajmują już ponad 300 tys. ha. Zbiera się z nich w ostatnich latach średnio 1600 tys. ton owoców, a więc średnio około 5 t z 1 ha. Niestety, większość owoców ze względu na bardzo niską jakość nadaje się tylko na przerób. Producent otrzymuje za nie przeważnie o 1,50 do 3,50 zł i to często ma trudności ze sprzedażą. Niska średnia wydajność sadów i przeciętna niska jakość owoców spowodowane są głównie małymi rozmiarami sadów. Mianowicie ponad 70% areału obsadzonego drzewami owocowymi zajmują sady o po¬wierzchni poniżej 1 ha. Dobrze prowadzone sady kilkuhektarowe lub nawet większe zajmują około 60 000 ha. Uzyskuje się w nich średnio kilkanaście ton owoców z 1 ha, a często nawet dwadzieściakilka ton lub nawet więcej. Dobre założenie sadu i właściwa pielęgnacja drzew zapewniają nie tylko wysokie plony owoców, ale również ich dobrą jakość, pozwalającą/na uzyskanie korzystnej ceny. Dobry sadownik osiąga średnio 6—7,5 zł za 1 kg owoców wyprodukowanych i przechowywanych kosztem 5—5,5 żł, a . więc dochód czysty z 1 kg przechowanych jabłek wynosi około 2 zł. Nie jest to mało w gospodarstwie posiadającym 4 ha sadu i produkującym około 601 jabłek. Trzeba jednak być przygotowanym na to, że plon 151 z 1 ha osiąga się przeważnie w 8—10 lat po założeniu sadu przy przeciętnym jego prowadzeniu. Dobrzy sadownicy mogą zapewnić swoim rodzinom dobre warunki życia, nie odbiegające od poziomu wielkomiejskiego. Wartość odżywcza i zapotrzebowanie organizmu na owoce. Główną rolą owoców jest dostarczanie człowiekowi witaminy C, której brak powodowałby pokrywanie się ciała ranami, wypadanie zębów i ciężką, przewlekłą chorobę dziąseł — szkorbut. Zupełny brak tej witaminy w normalnych warunkach nam nie grozi, spożywamy bowiem zawsze bodaj trochę warzyw i owoców, ale jej niedobór odbije się ujemnie na drowiu. Największe ilości witaminy C występują w cytrynach i pomarańWitamina A, która warunkuje normalny wzrost i dobry wzrok, oraz witaminy z grupy B, zapobiegające miedzy innymi zapaleniu nerwów występują w dużych ilościach w mleku, tranie (witamina A), w drożdżach w ziarnie (witaminy z grupy B). Jako dostarczyciele tych witamin (zwłaszcza witaminy A) owoce nie mają dużego znaczenia. Drugą ważną rolę, jaką spełniają owoce, jest odkwaszające działanie na organizm. Wiele pokarmów szczególnie często jadanych na wsi, jak solone mięso wieprzowe, solona słonina, potrawy mączne, a zwłaszcza chleb przygotowany na kwasie, zakwaszają organizm, co może doprowadzić do chorób przewodu pokarmowego. Przeciwdziała temu spożywanie owo ców i warzyw. Ostatnio coraz większą uwagę zwraca się na zdrowotne znaczenie pektyn Występują one w owocach, zwłaszcza w gruszkach, w dużych ilościach Pektyny pochłaniają w przewodzie pokarmowym wiele szkodliwych związków. Obniżają też zawartość we krwi cholesterolu, którego nadmiar uznawany jest za przyczynę schorzeń układu krwionośnego. Wraz pektynami szkodliwe związki wydalane są z organizmu. Owoce zawierają wiele składników mineralnych koniecznych do budowy kości i zębów, poprawiają apetyt oraz wpływają regulująco na trawienie Specjaliści od żywienia uważają, że człowiek powinien rocznie spożywać około 75 kg owoców, tymczasem średnie spożycie owoców w Polsce wynosi 40—50 kg. Dopiero zrealizowanie planu zwiększenia produkcji sadowniczej do 3000 tys. ton w roku 1990 pozwoli osiągnąć wymagany poziom spożycia owoców. Optymalna i minimalna wielkość sadu towarowego. Po zapoznani się z sytuacją w produkcji owoców oraz potrzebami w zakresie zaopatrzę 18 nia ludności łatwo dać odpowiedź na pytanie „Czy warto założyć sad? Oczywiście, warto tylko założyć sad, który będzie stanowił specjalistyczną gałąź produkcji w gospodarstwie. Trudno jest ustalić optymalną wielkość rodzinnego gospodarstwa sadow- niczego, ponieważ zmienia się ona szybko wraz z wprowadzaniem coraz wydajniejszych maszyn. Obecnie dochodzić ona może do 20 ha, ponieważ taki areał może obsłużyć duży opryskiwacz ciągnikowy — podstawowa maszyna w sadownictwie. Oczywiście w okresie spiętrzenia prac, zwła- szcza podczas zbioru owoców, gospodarstwo to musi posługiwać się siłą najemną. Obecnie dobre utrzymanie rodziny może zapewnić sad znacznie mniejszy, kilkuhektarowy. Trudno też określić dolną granicę jego wielkości, ponieważ zależy ona od warunków przyrodniczych i ekonomicznych gospodarstwa, liczebności i składu rodziny oraz innych czynników. Ponadto sad zakłada się na wiele lat, a więc przewidzieć też trzeba zmiany, jakie w tym czasie zajdą zarówno na rynku owocarskim, jak i w poziomie życia rodziny. Można jednak przyjąć za minimalne 4—5- hektarowe dobre gospodarstwo sadownicze. Oczywiście, można i z mniejszej powierzchni uzyskiwać niezły dochód, ale wymagać to będzie eproporcjonalnie dużych nakładów. Przestrzec trzeba jednak przed akładaniem sadu bardzo małego, jeśli nie wejdzie w skład sadów blokowanych lub nie wykorzysta się innej formy kooperacji. Pojedyncze ardzo drobne gospodarstwa sadownicze nie będą przede wszystkim w tanie zakupić potrzebnych maszyn ani racjonalnie ich wykorzystać. worzenie sadowniczych gospodarstw specjalistycznych. Chcąc rzestawić gospodarstwo na specjalizację sadowniczą trzeba najpierw prawdzić, czy ma ono odpowiednie warunki przyrodnicze i ekonomiczne pisane w rozdziale „Planowanie i zakładanie sadu". Oczywiście, podsta- owy warunek stanowi zdobycie i ciągłe pogłębianie wiedzy sadowniczej, o dziedziczenia lub kupna nowego gospodarstwa wymagane jest iadectwo ukończenia szkoły rolniczej lub przysposobienia rolniczego, a o najmniej ukończenie specjalnych kursów, na których uzyskuje się tytuł ykwalifikowanego rolnika czy sadownika. W zakresie sadownictwa rowadzą je najczęściej spółdzielnie ogrodnicze. Wykaz techników grodniczych i ogrodniczych studiów policealnych podano na str291. iezbędny jest też odpowiedni kapitał na zakup drzewek, ogrodzenia sadu iatką, nabycie podstawowych maszyn i narzędzi oraz pielęgnację sadu i rzężycie okresu, zanim drzewa zaczną przynosić dochód, co w zależności d typu sadu i jego pielęgnacji może nastąpić już w 3—5 roku albo opiero w 10—15 roku. Od założenia sadu bowiem zaleca się zrezygno ać z uprawy w nim innych roślin, a więc z dodatkowego dochodu. iczyć się też trzeba z większym niż w rolnictwie ryzykiem, jakie wiąże się z odukcją owoców. Klęski losowe, jak mróz, susza, nadmierne opady, mogą roku wystąpienia pozbawić producenta dochodu z całego sadu, gdy na ykład pole po wymarzniętym rzepaku można obsiać w tym samym roku 1 inną rośliną. Przestrzeganie wszystkich zaleceń agrotechnicznych bardz ogranicza niebezpieczeństwo wystąpienia tych szkód, nie wyklucza g jednak zupełnie. Pierwszy wydatek czekający przy zakładaniu sadu wiąże się z ogrodzenie go siatką. Najlepiej zrobić je równolegle z sadzeniem drzew lub naw wcześniej. Jest to najpewniejsze zabezpieczenie ich przed zniszczenie przez zające. Koszt ogrodzenia przypadający na 1 ha ogromnie się zmieni zależnie od wielkości sadu i jego kształtu. Jeżeli założymy, że 1 m bieżąc ogrodzenia kosztuje około 200 zł i że sad ma najkorzystniejszy kszta kwadratu, to na 1 ha sadu młodego, jednohektarowego przypada a 80 000 zł, na 1 ha sadu średniego czterohektarowego — już tylko 40 00 zł, a na 1 ha dwudziestopięciohektarowego — zaledwie 16 000 zł (rys. 7 Zestawienie kosztów ogrodzenia sadów różnej wielkości stanowi dob przykład ogromnego zmniejszania się wielu kosztów jednostkowych miarę wzrastania powierzchni sadu, a więc i przykład większej opłacalno ci dużych sadów. astępny wydatek — to drzewka. Decydując się na posadzenie np. jabłoni łabo rosnących odmian szczepionych na podkładkach silnie rosnących w ozstawie 6*4 m trzeba kupić 400 sztuk na 1 ha, co kosztuje około 15 tys. ł, a planując sadzenie drzewek karłowych w rozstawie 4><2 m trzeba kupić 250 sztuk, wartości 63 tys. zł. ielęgnowanie drzew polega między innymi na właściwej ich ochronie r2ed chorobami i szkodnikami. Potrzebny jest do tego opryskiwacz, ocelowo powinien to być opryskiwacz motorowy lub ciągnikowy, co ajmniej Termit kosztujący 25 000 zł, a nawet Ślęza kosztująca 45 000 zł. rugą podstawową maszyną jest kosiarka sadownicza do trawy, kosztują-a około 50 000 zł. Wskazane jest nabycie ciągnika dla tych maszyn, abyć trzeba drobne narzędzia i inne maszyny (np. rozrzutnik do awozów) oraz środki transportu. Stanowi to ogromne obciążenie ospodarstwa. alszą inwestycję stanowi budowa przechowalni lub chłodni, jeśli lanujemy produkować jabłka lub gruszki odmian późnojesiennych lub mowych. czywiście można te wydatki nieco ograniczyć, a przynajmniej rozłożyć w asie. Pozwoli to zmniejszyć nakłady w pierwszych latach, choć należy 21 się liczyć z ujemnym wpływem na wczesność wejścia drzew w okre owocowania i przedłuży okres, w którym tylko będzie się ponosić kosz na sad bez uzyskiwania spodziewanych dochodów. Otoczenie sadu siatką można opóźnić, ale nie więcej jak o 1 rok. Obecn sadzimy prawie wyłącznie drzewka jednoroczne, które jeszcze moż ochronić przed zającami przez owinięcie ich słomą. Rozgałęzione drzew dwuletnie jest już bardzo trudno owinąć słomą. Koronę drzew niskopie nych formuje się na wysokości poniżej 1 m. Nawet dobre zabezpieczeń słomą, papierem czy innym materiałem samego pnia nie ochroni gałęzi przypadku grubej pokrywy śnieżnej, występującej zwykle podczas ostryc zim, gdy zające wyrządzają największe szkody. Można odłożyć kupno ciągnika na ostatek, najłatwiej bowiem można g uzyskać z KSR-u, zwłaszcza na przełomie wiosny i lata, gdy malej nasilenie prac w polu, a sady trzeba opryskiwać terminowo. Ppdobn chłodnię można zacząć budować wówczas, gdy sad już przynosi dochód Można też wybudować najpierw zwykłą przechowalnię przystosowaną wstawienia agregatów chłodniczych. Początkujących sadowników najbardziej kusi uzyskanie dochodu z upra 22 roślin w międzyrzędziach sadu. Jest ona ryzykowna, ale możliwa, je będzie się przestrzegać wszystkich zaleceń podanych w rozdziale „Sposo¬by utrzymywania gleby w sadzie". W żadnym razie na uprawie współrzęd¬nej nie może ucierpieć wzrost drzew, a zwłaszcza ich zdrowotność. Zaniedbanie pielęgnacji drzew, powodujące zahamowanie ich wzrostu w jednym roku, może opóźnić o 2-3 lata ich wejście w okres owocowania. Ze względu na duże koszty założenia i prowadzenia sadu nie warto na ogół ryzykować opóźnienia jego owocowania, zwłaszcza że w nowoczesnych, silnie zagęszczonych sadach plony roślin uprawianych współrzędnie nie mogą być wysokie.kooperacji, jak sady zblokowane, podane szczegółowo w rozdziale „Planowanie założenia sadu". Być może niektórzy Czytelnicy, amatorzy łatwego uzyskiwania dużych dochodów z „kawałka" sadu, zawahają się — po przeczytaniu tego rozdziału — przed jego założeniem, a może nawet zrezygnują z sadzenia drzew. Tych którzy zdecydują się założyć sad, rozdział ten powinien skłonić do specjalizacji jako jedynej racjonalnej formy produkowania owoców. Dużą trudność w podjęciu decyzji mogą mieć Czytelnicy, którzy posiadają gospodarstwo rolne z sadem zbyt dużym na przydomowy, a zbyt małym na towarowy. Powinni oni albo wykarczować drzewa zostawiając najwyżej kilka czy kilkanaście na potrzeby rodziny, albo obsadzić drzewami owocowymi cały nadający się do tego teren i przejść na specjalistyczną produkcję sadowniczą. Pozostawienie w gospodarstwie sadu małego przy jednoczesnym prowadzeniu innych działów produkcji rolnej ogromnie utrudnia, a nawet uniemożliwia opanowanie trudnej wiedzy o produkcji owoców i wyposażenie jej we wszystkie kosztowne środki produkcji. Często też uniemożliwia właściwe i terminowe wykonanie wszystkich zabiegów we wszystkich działach wielokierunkowego gospodarstwa. Nie raz jego właściciel staje przed trudnym wyborem, czy na przykład przed zapowiedzianym deszczem opryskać sad, czy też zwieść siano. Aby ułatwić zlikwidowanie małych, starych i zaniedbanych sadów, powołano w wielu rejonach specjalne ekipy przeprowadzające karczowanie drzew (patrz rozdział „Formowanie i cięcie drzew") zach, w krajowych owocach — w porzeczkach czarnych, jabłkach, ruskawkach, poziomkach i malinach. Występowanie trzech witamin w wocach przedstawia tab. 1.